مختلط به ابخرهء منتنهء بدبو گردد . و يا از لذع هوامّ و اكل سُموم ؛ كه سرايت نمايد [ ابخرهء ] منتنهء رديه و سُموم در قلب و بدن و باعث فساد جوهر آن گردد . پنجم : امرى كه باعث تغير آن گردد ؛ يا به آن كه بسيار گرم گرداند آن را ؛ چنان چه عارض مىگردد براى شخصى كه طول مكث نمايد در حمّام مثلًا و يا به آن كه سرد گرداند آن را ؛ چنان چه عارض مىگردد براى شخصى كه برسد به او سردى شديدى . و اين هر پنج وجه ، راجع مىگردند بر سه امر كه استفراغ و اختناق و افساد به حسب جوهر و به حسب كيفيت باشد . و مراعات امر دوم ، آن است كه حفظ صحّت هر سببى را به قدر لايق آن نمايد ؛ به جهت آن كه صحّت اسنان مختلف مىباشد ، بلكه شخص واحد نيز به حسب احوال . و حفظ صحّت ، نمىباشد مگر به سبب حمايت رطوبت غريزيه از عفونت ؛ به جهت آن كه عفونت كيفيتى است مضاد براى تكوين [ و ] چون عارض رطوبات گردد ، فاسد مىگردند فسادى كه قابل اصلاح نمىباشد ؛ پس حاصل نمىگردد از آن‌ها چيزى كه مقصود است از آن‌ها البتّه . و اين به جهت حفظ آن است از استيلاء حرارت غريبه بر آن از داخل و خارج و حراست آن از تحليل زائد و بر مجراى « 1 » طبيعت . و اين ، نمىباشد مگر به سبب حفظ آن از اسباب معجِّلهء تجفيف ؛ مانند هواى حارّ و حركات عنيفه . و ملاك امر در حفظ رطوبت از عفونت و از تحليل زائد ، نمىباشد مگر به سبب تعديل اسباب ستّهء ضروريه ؛ به جهت آن كه هر گاه استعمال كرده شوند به حد اعتدال ، مىباشند اسباب براى صحت . و هرگاه استعمال كرده شوند به غير اعتدال ، مىباشند سبب براى مرض . و بيان نموده شد اسباب ستّهء ضروريه و آن چه افضل است از اهويه و غيرها . و احتياجى به سوى اعادهء بيان اهويه نيست بدان جهت و به جهت آن كه چندان به اختيار طبيب نيست ، بلكه احتياج است به سوى بيان تدبير خمسهء باقيه [ از سته ضروريه ] .

--> ( 1 ) . الف : مجرى .